Đài Loan là một trong số ít quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới thường xuyên sàng lọc hầu hết trẻ sơ sinh mắc bệnh loạn dưỡng cơ Duchenne (DMD), một bệnh di truyền nghiêm trọng chủ yếu ảnh hưởng trên trẻ nam. Tuy nhiên, với những tiến bộ khoa học liên tục trong tìm hiểu và điều trị DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne), nhiều quốc gia có thể sẽ cân nhắc bổ sung căn bệnh này vào danh sách sàng lọc sơ sinh (NBS) trong tương lai gần.
DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) là một căn bệnh đầy thách thức, gây mất chức năng cơ tiến triển và tử vong sớm. Hầu hết trẻ nam mắc DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) đều khỏe mạnh ngay khi sinh ra và chỉ bắt đầu có các dấu hiệu của bệnh, đặc biệt là yếu cơ và khó khăn trong vận động, trong giai đoạn đầu đời. Khởi phát thường chậm và khó phát hiện, quá trình chẩn đoán có thể kéo dài, tốn kém và gây khó khăn về mặt cảm xúc người chăm sóc.
Khi bổ sung DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) vào danh sách NBS (newborn screening, sàng lọc sơ sinh), một số người hy vọng rằng việc phát hiện sớm bệnh sẽ tránh được quá trình chẩn đoán kéo dài, cho phép điều trị chủ động và có thêm thời gian để đưa ra quyết định hoạch định cuộc sống trước, từ đó cải thiện kết quả điều trị cho cả bệnh nhân và người chăm sóc. Một nghiên cứu gần đây của tổ chức EveryLife về các bệnh hiếm gặp, một nhóm nghiên cứu và vận động chính sách tại Hoa Kỳ, chỉ ra rằng chẩn đoán sớm cũng có thể giúp tiết kiệm đáng kể chi phí cho hệ thống chăm sóc sức khỏe [1].
Để hiểu rõ hơn về những cân nhắc thực tế và lợi ích tiềm năng của NBS (newborn screening, sàng lọc sơ sinh) đối với DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne), Lab Insights đã trao đổi với Bác sĩ Yin-Hsiu Chien, bác sĩ nhi khoa và nhà di truyền y học hiện đang điều hành Trung tâm Sàng lọc Sơ sinh tại Bệnh viện Đại học Quốc gia Đài Loan (NTUH). Ngoài việc dẫn dắt chương trình thí điểm NBS (newborn screening, sàng lọc sơ sinh) cho DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) tại NTUH (National Taiwan University Hospital, Bệnh viện Đại học Quốc gia Đài Loan), bà còn là tác giả chính của một bài báo khoa học trong đó mô tả phương pháp và kết quả của chương trình [2].
Ra mắt chương trình thí điểm sàng lọc DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne)
NBS (newborn screening, sàng lọc sơ sinh) bệnh DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) được thí điểm lần đầu tiên vào tháng 2 năm 2021 tại NTUH (National Taiwan University Hospital, Bệnh viện Đại học Quốc gia Đài Loan), đơn vị vận hành một trong ba trung tâm NBS công lập tại Đài Loan. Do đó, Bác sĩ Chien và các đồng nghiệp tại NTUH (National Taiwan University Hospital, Bệnh viện Đại học Quốc gia Đài Loan) là những chuyên gia đầu tiên ở Đài Loan – và trên thế giới – nhận ra những lợi ích tiềm năng của việc sàng lọc DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne).
Bác sĩ Chien cho biết: “Chúng tôi thấy tầm soát DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) rất quan trọng vì nhiều lý do.” “Bệnh ảnh hưởng đến khoảng 1/5.000 trẻ nam sống được, do đó tỷ lệ mắc tương đối cao so với các bệnh di truyền hiếm gặp khác. Đây cũng là một bệnh liên quan đến nhiễm sắc thể X, và có nguy cơ tái phát cao, việc phát hiện sớm cũng có thể giúp các bậc cha mẹ lập kế hoạch sinh sản. Cuối cùng và quan trọng nhất, nhiều phương pháp điều trị đầy hứa hẹn đang được phát triển, và chúng tôi biết rằng can thiệp sớm giúp tăng khả năng mang lại tiên lượng tốt hơn.”
Bác sĩ Chien cũng lưu ý rằng bộ dụng cụ IVD (In Vitro Diagnostics, chẩn đoán trong ống nghiệm) được FDA (Food and Drug Administration, Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ) phê duyệt để sàng lọc DMD đã có sẵn vào thời điểm NTUH (National Taiwan University Hospital, Bệnh viện Đại học Quốc gia Đài Loan) triển khai thử nghiệm, cho phép họ bắt đầu nhanh hơn so với các nghiên cứu trước đây ở các quốc gia và vùng lãnh thổ khác. Kết quả từ thử nghiệm này cho thấy có 50.572 trẻ sơ sinh đầu tiên và đã xác định được 3 trường hợp chẩn đoán mắc DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne), được công bố vào tháng 5 năm 2022. Kể từ đó, hai trung tâm sàng lọc DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) khác của NBS (newborn screening, sàng lọc sơ sinh) tại Đài Loan cũng đã áp dụng sàng lọc DMD.
Ngày nay, sàng lọc DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) được cung cấp cho trẻ sơ sinh tại Đài Loan như một phần của “sàng lọc mở rộng”, nằm ngoài danh sách xét nghiệm sàng lọc do chính phủ tài trợ và yêu cầu cha mẹ phải tự chi trả. Hơn 90% cha mẹ ở Đài Loan lựa chọn sàng lọc mở rộng, vì vậy đại đa số trẻ sơ sinh Đài Loan hiện được sàng lọc DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) ngay khi sinh (xem phần Hỏi & Đáp trước đó với Bác sĩ Chien trên Lab Insights để biết thêm thông tin về cơ cấu hệ thống NBS {newborn screening, sàng lọc sơ sinh} của Đài Loan).
Cách sàng lọc DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) ở Đài Loan
Sàng lọc bằng xét nghiệm hóa sinh trong bệnh DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) bằng cách đo nồng độ creatine kinase (CK-MM), một dấu hiệu xuất hiện khi tổn thương cơ, thường tăng cao ngay trong giai đoạn sinh ở những bệnh nhân mắc bệnh này. Các mẫu ban đầu được lấy từ cùng mẫu máu khô (DBS) được sử dụng cho các xét nghiệm NBS (newborn screening, sàng lọc sơ sinh) khác; các mẫu tiếp theo sẽ cần lấy thêm máu.
Trong nghiên cứu thí điểm tại NTUH (National Taiwan University Hospital, Bệnh viện Đại học Quốc gia Đài Loan), Bác sĩ Chien và các cộng sự đã quyết định áp dụng một quy trình nhiều bước, bắt đầu bằng việc đo nồng độ CK-MM trong vòng vài ngày sau sinh. Trẻ sơ sinh nằm trong 1% cao nhất của ngưỡng CK-MM, đạt 750 ng/mL trở lên đối với trẻ sơ sinh đủ tháng và 650 ng/mL đối với trẻ sinh non, được đánh dấu để xét nghiệm lại. Khoảng giới hạn này, được tham chiếu dựa trên một nghiên cứu trước đây ở Trung Quốc, được thiết kế để hạn chế các trường hợp dương tính giả nhưng không làm mất bất kỳ trường hợp dương tính thật nào.
Trẻ sơ sinh thuộc nhóm 1% có nguy cơ cao nhất sau đó được xét nghiệm lại sau hai tuần, và những trẻ có giá trị CK-MM ít nhất 300 ng/mL trở lên được xét nghiệm lại lần thứ ba. Các em cũng được khai thác tiền sử gia đình để đánh giá các yếu tố nguy cơ bổ sung và được xét nghiệm thêm thông qua bảng giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) bao gồm bệnh DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) và các bệnh lý thần kinh cơ khác (xét nghiệm NGS được thực hiện trên cùng một mẫu máu khô đã được thu thập lúc sinh).
Khám phá các quy trình thay thế
Một thách thức với CK-MM là nó không phải là một dấu ấn sinh học có độ đặc hiệu cao cho bệnh DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne). Nồng độ CK-MM tăng cao cũng có thể do chấn thương khi sinh hoặc các tình trạng khác, vì vậy việc sàng lọc ban đầu ở trẻ sơ sinh thường cho tỷ lệ dương tính giả cao. Do đó, các quy trình thay thế đã được đưa ra trong nhiều nghiên cứu khác nhau nhằm cải thiện độ chính xác của xét nghiệm.
Một số nghiên cứu đã chọn ngưỡng cắt khác nhau để xét nghiệm lại CK-MM. “Các nghiên cứu trước đây cho thấy nồng độ CK-MM trong DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) thường trên 1.000 ng/mL ở trẻ sơ sinh, trong khi nồng độ CK-MM tăng thoáng qua thường nằm trong khoảng 400-500 ng/mL”, Bác sĩ Chien nhận xét. “Tuy nhiên, mặc dù đã phân nhóm sàng lọc tốt rồi, chúng tôi vẫn tiếp tục sàng lọc lại 1% đối tượng hàng đầu vì muốn hạn chế nguy cơ âm tính giả.”
Về mặt kỹ thuật, NGS (next-generation sequencing, giải trình tự thế hệ mới) cũng có thể được sử dụng như một xét nghiệm bậc 2 hoặc thậm chí bậc 1, bao gồm xét nghiệm thần kinh cơ hoặc thậm chí xét nghiệm toàn bộ exome hoặc bộ gen. Điều này sẽ đặc biệt có lợi cho những bậc cha mẹ không thể quay lại để làm sàng lọc CK-MM lần thứ hai, nhưng cũng sẽ làm tăng tổng chi phí sàng lọc. Bác sĩ Chien cũng tin rằng vẫn cần phải thực hiện xét nghiệm hóa sinh song song với các xét nghiệm khác để đánh giá nồng độ CK-MM, vì “chúng ta vẫn chưa hiểu hết tất cả các biến thể di truyền”.
Giải thích kết quả cho phụ huynh
Một khía cạnh khó khăn khác của việc tầm soát DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) cho trẻ sơ sinh là việc giải thích kết quả cho cha mẹ. Đối với các bậc cha mẹ có con sơ sinh có chỉ số CK-MM nằm trong top 1%, điều quan trọng là phải đảm bảo họ hiểu được tầm quan trọng và mục đích của việc tầm soát lại mà không gây ra sự lo lắng quá mức.
“Đơn vị chăm sóc trẻ lứa tuổi mầm non của chúng tôi thường có mối liên hệ chặt chẽ nhất với cha mẹ, vì vậy họ thường là người phụ trách phần lớn việc giao tiếp,” Bác sĩ Chien nói. “Chúng tôi khuyến khích tất cả các gia đình quay lại để sàng lọc lại, nhưng đối với những gia đình có giá trị CK-MM đặc biệt cao và không thể giải thích bằng các yếu tố lâm sàng khác, chúng tôi có thể vô cùng khuyến khích họ quay trở lại.”
Đối với những bậc cha mẹ có con được chẩn đoán xác định mắc bệnh DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) bằng phương pháp di truyền, các bác sĩ lâm sàng và chuyên gia tư vấn di truyền phải đối mặt với thách thức lớn hơn khi đưa ra một chẩn đoán tàn khốc, có thể thay đổi cả cuộc đời của họ, thường gây ra cảm giác đau buồn, đau đớn, sợ hãi và những cảm xúc tiêu cực khác. Tuy nhiên, Bác sĩ Chien hy vọng rằng các phương pháp điều trị mới sẽ mang lại cái nhìn lạc quan hơn.
“Việc sàng lọc DMD (Duchenne muscular dystrophy, loạn dưỡng cơ Duchenne) cho trẻ sơ sinh sẽ tiếp tục được triển khai tại Đài Loan”, bà nói. “Giá trị của phương pháp này và các bước xét nghiệm tiếp theo dành cho những người có kết quả xét nghiệm dương tính sẽ rõ ràng hơn nhiều khi chúng ta có các lựa chọn điều trị tốt hơn tại đây.”
Bài viết này được viết bởi Will Greene, Trưởng nhóm Chăm sóc Sức khỏe tại Roche Diagnostics Châu Á – Thái Bình Dương và đồng lãnh đạo Dự án Strongbow, một sáng kiến nhằm thúc đẩy các phương pháp tối ưu trong sàng lọc sơ sinh và chẩn đoán bệnh hiếm gặp thông qua nội dung giáo dục và xây dựng cộng đồng. Truy cập trang Sàng lọc Sơ sinh của chúng tôi để xem thêm các bài viết và video về chủ đề này.
Tài liệu tham khảo:
[1] Cái giá của việc chẩn đoán muộn bệnh hiếm gặp: Nghiên cứu Kinh tế Y của tổ chức EveryLife (2023). Xem tại: https://everylifefoundation.org/wp-content/uploads/2023/09/EveryLife-Cost-of-Delayed-Diagnosis-in-Rare-Disease_Final-Full-Study-Report_0914223.pdf
[2] Chien, Y.-H. et al. (2022) ‘Sàng lọc trẻ sơ sinh mắc chứng loạn dưỡng cơ Duchenne: 50.000 trẻ sơ sinh đầu tiên được sàng lọc tại Đài Loan’, Khoa học thần kinh, 43(7), tr. 4563–4566. doi:10.1007/s10072-022-06128-2.
[3]https://www.labinsights.com/get-inspired/content/newborn-screening-taiwan-qa-dr-yin-hsiu-nancy-chien
