Là Giám đốc Trung tâm Máu quốc gia thuộc Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương (NIHBT) tại Việt Nam, Bs. Trần Ngọc Quế có kinh nghiệm sâu rộng trong quản lý nguồn cung máu và y học truyền máu tại Việt Nam. Trong phần đầu tiên của loạt bài hỏi đáp gồm hai phần này, Bs. Quế sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về hoạt động của NIHBT và cách thức NIHBT đã giúp cải thiện đáng kể nguồn cung máu của Việt Nam trong vài thập kỷ qua.
NIHBT là gì và cơ cấu tổ chức như thế nào?
Trong nhiều năm, NIHBT đã đi đầu trong lĩnh vực huyết học và truyền máu tại Việt Nam. Ngoài việc điều trị các bệnh về máu, đây còn là trung tâm huyết học lớn nhất Việt Nam, đồng thời là đơn vị cung cấp dịch vụ xét nghiệm máu chất lượng cao nhất.
NIHBT cũng đóng vai trò tư vấn cho Bộ Y tế trong việc ban hành tất cả các chính sách về vận động hiến máu, các vấn đề hoạt động, quy trình chuyên môn và các vấn đề khác liên quan đến hiến máu, xét nghiệm và an toàn truyền máu.
Viện ban đầu được thành lập như một đơn vị thuộc Bệnh viện Bạch Mai [một bệnh viện đa khoa hàng đầu tại Hà Nội] vào năm 1984. Năm 2004, Viện được tách ra thành một đơn vị độc lập trực thuộc Bộ Y tế. Viện bao gồm cả bộ phận về Huyết học và bộ phận về Truyền máu.
Là một phần của Viện, các hoạt động chính của Trung tâm Máu quốc gia bao gồm tiếp nhận máu, xét nghiệm và sàng lọc, cũng như cung cấp máu cho các bệnh viện. Các trung tâm máu và cơ sở truyền máu khác cũng sẽ gửi mẫu đến đây để xét nghiệm thêm, đặc biệt là xét nghiệm NAT, bao gồm sàng lọc HIV, HBV/HCV và bất kỳ mẫu nào có bất thường.
Tình hình nguồn cung máu ở Việt Nam như thế nào khi ông bắt đầu sự nghiệp vào những năm 1990?
Tôi đã tham gia vào công tác truyền máu từ thời sinh viên, khi tôi học y tại Đại học Y Hà Nội từ năm 1990 đến năm 1996. Cuối năm ba, tôi may mắn được gặp Giáo sư Đỗ Trung Phấn, Viện trưởng của NIHBT. Ông đang cần các sinh viên y làm những tình nguyện viên đầu tiên trong các chiến dịch hiến máu.
Lúc đó, Giáo sư Phấn nói rằng chúng ta đang thiếu hụt trầm trọng nguồn dự trữ máu ở Việt Nam. Năm 1993, nguồn dự trữ máu hiến tặng chỉ bằng một phần mười so với hiện tại – chỉ hơn 100.000 đơn vị máu mỗi năm trên toàn quốc, so với 1,4 triệu đơn vị máu ngày nay. Hơn nữa, 90% lượng máu đến từ những người hiến máu có phí trong khi chỉ có 10% đến từ những người hiến máu tình nguyện. Tình trạng thiếu máu diễn ra khắp nơi và hầu hết những người hiến máu đều bán máu để kiếm sống, vì vậy việc hiến máu được coi là việc chỉ những người ở tầng lớp đáy xã hội mới làm.
Để thay đổi điều này, Giáo sư Phấn và các sinh viên y của ông đã quyết định huy động hiến máu tại các trường đại học. Họ đã kêu gọi sinh viên hiến máu và tham gia các chiến dịch hiến máu để nâng cao nhận thức. Hoạt động này về cơ bản là một chiến dịch hiến máu, nhưng do định kiến xã hội đối với việc hiến máu, ban đầu chúng tôi không dám gọi như vậy.
Lượng máu hiến tặng đã tăng trưởng như thế nào theo thời gian?
Hồi năm 2004, Trung tâm Máu quốc gia ban đầu tiếp nhận khoảng 20.000 đến 30.000 đơn vị máu mỗi năm. Đến năm 2008, chúng tôi đã đạt 90.000 đơn vị máu, và hiện nay, trung bình mỗi năm chúng tôi tiếp nhận từ 350.000 đến 370.000 đơn vị máu toàn phần và khoảng 35.000 đơn vị tiểu cầu được tách chiết tự động. Ngoài việc tiếp nhận máu tại Hà Nội, chúng tôi còn tiếp nhận máu tại 12 tỉnh, thành phố lân cận.
Hiện nay, chúng tôi đang tập trung rất nhiều vào việc khuyến khích cán bộ, công chức, viên chức và người dân tại các thành phố lớn hiến máu. Từ năm 2018 trở về trước, 80% lượng máu tiếp nhận là từ học sinh, sinh viên và thanh thiếu niên, nhưng hiện nay, nhóm đối tượng này chỉ chiếm khoảng 20-30%. Hiện nay, chúng tôi quản lý hơn 2,2 triệu người hiến máu. Lượng máu hiến cũng đã tăng lên theo thời gian – năm 2021, tỷ lệ hiến máu 350ml chiếm 77,2%, trong khi những năm trước đó tỷ lệ hiến máu 250ml lại cao hơn.
Hiện ông đang nỗ lực như thế nào để tiếp tục xây dựng nguồn cung máu?
Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới và Hiệp hội Truyền máu Quốc tế, những người hiến máu tình nguyện thường xuyên đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì nguồn dự trữ máu an toàn và chất lượng tốt nhất cho một quốc gia. Để đạt được mục tiêu này, Trung tâm Máu quốc gia đã khởi xướng và tổ chức các chương trình và sự kiện vận động nhằm tạo ra nguồn người hiến máu ổn định, chất lượng cao và hiệu quả.
Trước hết, chúng tôi muốn nâng cao nhận thức rằng hiến máu không gây hại và nên được coi là việc tự nguyện để giúp đỡ người khác. Một khi ai đó quyết định hiến máu, điều quan trọng là khuyến khích họ hiến máu nhiều lần. Bằng cách tổ chức các chương trình phù hợp và thuận tiện, người hiến máu cảm thấy thoải mái, khỏe mạnh và được kính trọng nên họ có thể sẽ quay lại hiến máu vào lần sau.
Hiện tại, chúng tôi có Phòng Quan hệ Công chúng với gần 20 nhân viên để giúp đảm bảo rằng tất cả người hiến máu đều nhận được sự chăm sóc chu đáo, bao gồm thư cảm ơn và tin nhắn chúc mừng vào ngày sinh nhật, ngày lễ và những ngày đặc biệt để giữ liên lạc với họ, vì vậy khi chúng tôi cần máu, chúng tôi có thể liên hệ với họ qua điện thoại, email và mạng xã hội. Mục tiêu của chúng tôi là khuyến khích mọi người hiến máu hai lần một năm.
Chúng tôi cũng cung cấp các dịch vụ giúp người hiến máu theo dõi sức khỏe, bao gồm các xét nghiệm chẩn đoán và thông tin để đảm bảo kết quả được giải thích cho họ và thắc mắc của họ cũng được giải đáp. Ví dụ: hiện chúng tôi cung cấp các gói xét nghiệm để kiểm tra sức khỏe của người hiến máu sáu tháng một lần. Đây cũng là một trong những hoạt động nhằm giữ chân người hiến máu và giúp họ trở thành người hiến máu thường xuyên.
Đây là phần đầu tiên trong loạt bài hỏi đáp gồm hai phần với Bs. Trần Ngọc Quế, giám đốc Trung tâm Máu quốc gia thuộc Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương (NIHBT) tại Hà Nội, Việt Nam. Có thể xem phần thứ hai về tìm hiểu cách NIHBT ứng phó với đại dịch COVID như thế nào tại đây.
